Pop ψυχολογία, αυτοδιαγνώσεις και ΑΙ ψυχαναλυτές

Μήπως το αφεντικό σου είναι τοξικό; Μήπως είναι εξίσου τοξική η κολλητή σου; Οι γονείς σου; Η δουλειά σου; Μήπως είσαι τοξικός εσύ ο ίδιος; Κι αν όχι τοξικός, μήπως είσαι ναρκισσιστής; Ή μήπως έχει η μάνα σου ΔΕΠΥ; Κι αν ο πατέρας σου σου κάνει gaslighting; Ή μήπως έπεσες στην «σκοτεινή τριάδα» με τον γκόμενό σου; Στα πόσα δευτερόλεπτα έκανες εσύ τη διάγνωσή σου σήμερα;

Ένα βιντεάκι είναι αρκετό – μετά ξεκινά ο καταιγισμός. Αρκεί να δεις ένα βίντεο για τον ναρκισσισμό και γέμισε ναρκισσιστές η οθόνη σου – ξαφνικά τους ανακαλύπτεις και στη ζωή σου. Ποτέ άλλοτε δεν ψυχο-λογουσαμε τόσο πολύ: στα σόσιαλ, στην καθημερινότητά μας, ακόμα και στην πολιτική σκηνή ο λόγος που βρίθει ψυχολογικών όρων έχει γίνει κάτι παραπάνω από μόδα, έχει γίνει συνήθεια. Και ποτέ άλλοτε τόσοι πολλοί ειδικοί και «ειδικοί» δεν μας υπόσχονταν τόσο εύκολες, γρήγορες κι ανώδυνες ερμηνείες και λύσεις για κάθε λογής σχεσιακό ή υπαρξιακό πρόβλημα.

Μέσα στα ελάχιστα δευτερόλεπτα ενός βίντεο ή στα λεπτά ενός podcast ή στις σελίδες ενός οδηγού αυτοβοήθειας ή στις συμβουλές ενός «προπονητή» πωλείται η υπόσχεση ενός βίου ανέφελου, χορταστικού κι ολάνθιστου. Η αγορά καλύπτει κάθε ανάγκη – ακόμα κι αυτή της ψυχικής υγείας κι ευεξίας. Και μέσα σε αυτό τον απίστευτο «θόρυβο» πληροφορίας υπάρχουν και σοβαρές φωνές ανθρώπων που έχουν αφιερώσει τη ζωή του στην επιστήμη τους, ωστόσο μπορεί να μην τους αγαπά πάντα ο αλγόριθμος.

Η pop ψυχολογία μοιάζει με νέα θρησκεία, που υπόσχεται ότι ο Θεός της είναι μέσα μας κι οι «προφήτες» του παντού γύρω μας: πρώην μάνατζερ που έγιναν μοναχοί και μας δείχνουν το δρόμο της φώτισης, θύματα νάρκισσων εραστών που μοιράζονται τα τραύματά τους και συμβουλές επιβίωσης στο you tube κι αναρίθμητοι ψυχολόγοι και προπονητές ζωής σε ένα αρρύθμιστο τοπίο. Η τάση είναι διεθνής και φτιάχνει μια από τις πιο ευημερούσες αγορές, με τζίρους εκατομμυρίων δολαρίων: βιβλία, podcasts, ομαδικά sessions στα όρη και τα βουνά, μέχρι και… καθαρισμοί αύρας της μήτρας για να ξεφορτωθούμε ίχνη από πρώην εραστές που μας χαλάνε την ψυχική διάθεση. Αυτά από κανονικούς ανθρώπους γιατί πια τους ανταγωνίζονται σκληρά και μια σειρά από bots και AI που μέσα σε χρόνο dt μπορεί να «διδάξει» τι είναι ο animus, η anima, η persona κι όλη η θεωρία του Γιουνκ και γιατί εντέλει φέρθηκε σαν κωλόπαιδο ο Τάκης.

Η Δρ. Νάνσυ Παπαθανασίου είναι κλινική ψυχολόγος και συνιδρύτρια του Orlando LGBT+ μαζί με την Έλενα Όλγα Χρηστίδη. Οι δύο τους ετοιμάζουν ένα βιβλίο που αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον, αφού ασχολείται με την πολιτική διάσταση της ψυχολογίας και της ψυχοθεραπείας και θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Αντίποδες. Σε αυτό καλύπτουν και την επέλαση των «διαγνώσεων» μέσω αλγορίθμου και την… fast food «ψυχοθεραπεία» των social.

Πως ερμηνεύει η Παπαθανασίου την έκρηξη του ενδιαφέροντος για την ψυχολογία στην Ελλάδα, όπου μέχρι πριν λίγα χρόνια έμοιαζε ταμπού κάποιος να επισκεφθεί ειδικό ψυχικής υγείας; Και, συνεπακόλουθα, πως αντιλαμβάνεται την εκτόξευση της κατανάλωσης προϊόντων pop ψυχολογίας; «Η ατομική ευθύνη, που αναδύθηκε ως έννοια με τον COVID, έφερε στην επιφάνεια επίσης και μια λογική ότι εμείς είμαστε υπεύθυνοι να είμαστε καλά, ακόμα και μέσα σε μια συνθήκη που κάνει σχεδόν εντελώς αδύνατο το να είμαστε καλά. Μέσα σε εξοντωτικές συνθήκες εργασίας, με χαμηλότερα εισοδήματα, με συνεχή οικονομική επισφάλεια νιώθουμε ότι πρέπει να είμαστε καλά με τον πιο λειτουργικό και «αποτελεσματικό» τρόπο. Τα social media προσφέρουν την αυταπάτη αυτών των «λύσεων»: αν κρατάμε ημερολόγιο, κάνουμε αναπνοές και μένουμε μακριά από «τοξικούς» ανθρώπους, θα είμαστε καλά, και θα τα καταφέρνουμε, αν όχι, εμείς θα φταίμε – κι εδώ έχει δημιουργηθεί μια «αγορά» ευζωίας που έρχεται να καλύψει ανάγκες και ελλείψεις που μένουν ακάλυπτες, και δημιουργούνται, από την πολιτική και κοινωνικο-οικονομική πραγματικότητα.

Παράλληλα ωστόσο δεν έχει γίνει καμία σοβαρή προσπάθεια από την Πολιτεία να ενημερωθούμε τι σημαίνει, ψυχολόγος, ψυχολογία, ψυχοθεραπεία, coach. Ούτε γνωρίζουμε ποια δεοντολογία πρέπει να ακολουθεί ο κάθε επαγγελματίας σε συγκεκριμένες συνθήκες. Το πεδίο είναι εντελώς αρρύθμιστο. Αυτό είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται όλη αυτή η «έκρηξη» της ψυχολογίας».

Με βάση τα οικονομικά στοιχεία που υπάρχουν από άλλες χώρες, η αγορά της ψυχικής υγείας φαίνεται ότι είναι μια από τις πιο ταχέως αναπτυσσόμενες και στην Ευρώπη και στην Αμερική. Ο καθοριστικός παράγοντας, αν έπρεπε να διαλέξει έναν κανείς, που απογειώνει τη ζήτηση για υπηρεσίες ψυχικής υγείας κάθε μορφής, ποιος είναι ρωτάμε την Παπαθανασίου. «Δεν υπάρχει ένας καθοριστικός παράγοντας, όπως σχεδόν σε τίποτα στη ψυχολογία γιατί τίποτα δεν συμβαίνει μέσα σε κοινωνικό κενό. Έχει να κάνει με μία υλική πραγματικότητα που γίνεται συνεχώς πιο δύσκολη και δημιουργεί ψυχική πίεση και στρες, με μία αίσθηση αδυναμίας και απώλειας ελέγχου μπροστά της, σε πολιτικές που μοιάζουν αναπόφευκτες. Δεν είναι ένα πράγμα το οποίο μας κάνει να χρειαζόμαστε περισσότερη στήριξη. Η ψυχική υγεία γίνεται εμπορική και εμπορεύσιμη ταυτόχρονως. Αυτό γίνεται δυνατό μέσα στο νεοφιλελευθερισμό, στην έκταση που έχει πάρει και στη δυσκολία να χτίσουμε συλλογικότητες και κοινωνικά αναχώματα».

Οι άνθρωποι αναζητούν fast-track λύσεις σε χρόνια προβλήματα μέσα από βίντεο στο TikTok. Πόσο επιζήμια για τον ψυχισμό μας μπορεί να γίνει η αντίληψη ότι μπορούμε να λύσουμε τα πάντα μέσα σε κάποια δευτερόλεπτα ή να «διαβάσουμε» τους άλλους ανθρώπους μέσα από 10 τυποποιημένες «συμβουλές»; «Μπορεί να κάνει ζημιά μια τέτοια πρακτική, στον βαθμό που δημιουργεί και μία συνθήκη αρκετά διαφορετική», σημειώνει η Παπαθανασίου. «Γιατί νομίζουμε ότι ξέρουμε πράγματα και άρα δεν ψάχνουμε ποτέ να βρούμε τη βοήθεια που μας χρειάζεται. Ρίχνει όλη την ευθύνη σε εμάς ακόμα και για τις διαγνώσεις, οπότε μας αφήνει επί της ουσίας ακάλυπτους.

»Χρησιμοποιούμε όρους που μπορεί να υπάρχουν στην ψυχολογία (π.χ. ναρκισισμός, οριακότητα, κατάθλιψη) αλλά με έναν τρόπο που αντί να προωθήσουν τη σχέση βάζουν αναχώματα. Έχουμε ανάγκη να εξηγήσουμε διαφορετικές συμπεριφορές, αλλά να τις εξηγήσουμε με τον πιο ανώδυνο για εμάς τρόπο, όπως με το ΑΙ που είναι προγραμματισμένο να ενισχύει αυτό που θέλουμε να ακούσουμε -για αυτό για πολλούς ανθρώπους έρχεται και υποκαθιστά διάφορες σχέσεις μεταξύ αυτών και τις σχέσεις με τους ψυχολόγους. Ωστόσο, δεν είμαστε και εντελώς καταδικασμένοι. Βλέπουμε μία νέα γενιά, η οποία φέρει αντιστάσεις -άγνωστες ή διαφορετικές ή ξένες ενδεχομένως από αυτές που είχαμε εμείς- με διάφορους τρόπους, από το πως προσεγγίζει την εργασία, μέχρι το τι θεωρεί εφικτό και διεκδικήσιμο για τη ζωή. Τα πράγματα είναι ακόμα σε μία ρευστότητα και έχουμε να δούμε τι θα τα κάνουμε και πώς θα σταθούμε απέναντί τους».

Τι έχει συμβεί στην κοινωνία μας και οι άνθρωποι στρέφονται στον αλγόριθμο για να κατανοήσουν την ψυχή και τη ζωή τους; Για τρεις παράλληλες κοινωνικές αλλαγές που ωθούν τους ανθρώπους να αναζητούν στο TikTok ή στην τεχνητή νοημοσύνη ερμηνείες για την ψυχική τους κατάσταση κάνει λόγο η Πέλα Σουλτάτου, Κοινωνιολόγος, Διδάκτωρ Αγωγής και Προαγωγής Υγείας του Παν/μίου του Λονδίνου. «Η πρώτη αλλαγή αφορά την αυθεντία της ιατρικής γνώσης. Για δεκαετίες, όπως περιέγραψε ο Freidson, ο γιατρός κατείχε το μονοπώλιο της διάγνωσης. Σήμερα, αυτή η αυθεντία διακυβεύεται. Η Haug είχε προβλέψει ήδη από τη δεκαετία του ‘70 ότι η γνώση θα έπαυε να αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των επαγγελματιών. Και πράγματι, όπως δείχνουν σύγχρονες μελέτες, οι ασθενείς δεν περνούν την πόρτα των γιατρών δίχως να έχουν αναζητήσει πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας τους.

»Η δεύτερη αλλαγή αφορά το ίδιο το κράτος πρόνοιας. Όταν οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι κατακερματισμένες, δαιδαλώδεις και υποστελεχωμένες, όταν το κόστος της ιδιωτικής φροντίδας είναι απαγορευτικό και όταν για ένα ραντεβού μπορεί να χρειαστεί να περιμένεις εβδομάδες ή μήνες, οι άνθρωποι δεν σταματούν να αναζητούν απαντήσεις.

Απλώς τις αναζητούν αλλού. Ο «αλγόριθμος» κερδίζει έδαφος επειδή είναι διαθέσιμος όλο το εικοσιτετράωρο, δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα και δίνει άμεσες -φαινομενικά έγκυρες- απαντήσεις».

Την Σουλτάτου επιβεβαιώνει πλήρως και η έρευνα που δημοσιοποίησε μόλις πριν λίγες μέρες το Ινστιτούτο για την Έρευνα και την κοινωνική αλλαγή Eteron στο πλαίσιο του project του για τη Δημόσια Υγεία. Όπως καταγράφηκε στην έρευνα,

• από τα 126 δημόσια νοσοκομεία της χώρας, λιγότερα από τα μισά διαθέτουν ψυχιατρικό τμήμα.

• μέσα σε πέντε χρόνια, οι γιατροί στα «Νευροψυχιατρικά» Θεραπευτήρια μειώθηκαν κατά 4% και το νοσηλευτικό προσωπικό κατά 15%.

• το ποσοστό των ακούσιων νοσηλειών στην Ελλάδα κυμαίνεται από 57% έως 75%, ανάλογα με την περιοχή.

• 808 από τις 1.154 οργανικές θέσεις στο Δρομοκαΐτειο εμφανίζονται κενές. Αντίστοιχα, το 55% των οργανικών θέσεων στο Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών καταγράφονται κενές.

• Από τους 427 εγγεγραμμένους παιδοψυχιάτρους, μόνο περίπου 70 εκτιμάται ότι υπηρετούν στο ΕΣΥ.

Παράλληλα, όπως σημειώνει η Σουλτάτου, υπάρχει όμως και μια κοινωνική μεταβολή: «η κοινωνιολογία της υγείας χρησιμοποιεί τον όρο lay referral system για να περιγράψει το άτυπο δίκτυο ανθρώπων που συμβουλευόμαστε πριν απευθυνθούμε σε έναν γιατρό: τη μητέρα που θα πει «δεν είναι τίποτα, ξεκουράσου», τον φίλο που θα επιμείνει «να το τσεκάρεις». Αυτή η άτυπη φροντίδα υπήρχε πάντα και λειτουργούσε ως ένα πρώτο φίλτρο ερμηνείας. Όμως η έννοια της κοινότητας έχει πια έντονα εικονικό χαρακτήρα. Κι έτσι ο γείτονας κι ο συγγενής είναι πια ένα μέλος σε φόρουμ, ο ινφλουένσερ, η μηχανή αναζήτηση ή το ΑΙ.

»Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί ο κόσμος στρέφεται στον αλγόριθμο για την ψυχική του υγεία. Το ερώτημα είναι ποιοι κοινωνικοί θεσμοί και ποιες ανθρώπινες σχέσεις αποσύρθηκαν από αυτή τη θέση, αφήνοντας τον αλγόριθμο να την καταλάβει».

Η επιστημονική κοινότητα βρίσκεται αυτή τη στιγμή εν αναμονή του πολυαναμενόμενου νομοσχεδίου που θα ρυθμίζει τα πλαίσια λειτουργίας των επαγγελματιών ψυχικής υγείας – τι περιμένει η Παπαθανασίου από το νομοσχέδιο; «Ακόμα δεν έχουμε δει κανένα σχέδιο νόμου.

Σε έναν βαθμό είναι δουλειά της Πολιτείας να ρυθμίσει το πεδίο, ωστόσο η κάθε κυβέρνηση χαράσσει πολιτικές που αντανακλούν την ιδεολογία της. Για εμένα είναι πρωτίστως δική μας ευθύνη, και εννοώ των επιστημόνων και των επιστημονικών συλλόγων, το πώς στεκόμαστε απέναντι σε όλα αυτά και όχι να περιμένουμε αποκλειστικά την Πολιτεία να έρθει να ρυθμίσει – και μάλιστα μία πολιτεία που μπορεί να μην έχει καμία σχέση με ψυχολογία και ψυχοθεραπεία. Για παράδειγμα. αυτή τη στιγμή το κομμάτι της ψυχικής υγείας είναι την αρμοδιότητα του Άδωνη Γεωργιάδη, ο οποίος δεν έχει καμία σχέση με το χώρο της ψυχολογίας και ψυχοθεραπείας.

»Επιπλέον, για ποια δεοντολογία στη χρήση των social media μιλάμε, αν αυτή δεν έχει διδαχθεί ποτέ; Δηλαδή εδώ η τεχνολογική εξέλιξη έχει προλάβει ακόμα και τις εκπαιδεύσεις. Χρειάζεται να αναδιαμορφωθούν εκ βάθρων τα προγράμματα σπουδών. Άρα εγώ δεν θέλω να πω ότι φταίει αυτός ο ψυχολόγος που εκφράζει λόγο στα social media γιατί υπάρχουν πολλοί συνάδελφοι των οποίων ο λόγος είναι επιστημονικός και διαφωτιστικός, μέσα στα πλαίσια της δεοντολογίας. Και υπάρχουν και πολλοί άλλοι συνάδελφοι που μπαίνουν πολύ καταστροφικά στα social media εκφράζοντας, ανενόχλητοι, μέχρι και λόγο μίσους».