Αύγουστος στη βόρεια Ελλάδα: Στη «Μακεδονία του παλιού καιρού»;- Γράφει ο Σπύρος Αλεξίου

Όσοι και όσες βρεθήκαμε το καλοκαίρι στη βόρεια Ελλάδα το βλέπαμε παντού: Κατακλυσμός τουριστών από τα Βαλκάνια, αλλοίωση του φυσικού, κοινωνικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αλλά ταυτόχρονα και έντονες, ως και οργισμένες, συζητήσεις μεταξύ των ντόπιων για την κατάσταση, συζητήσεις που συχνά έπαιρναν χαρακτήρα γεωπολιτικής ανάλυσης. Λέξεις όπως «εισβολή» ή σκωπτική αντικατάσταση τοπωνύμιων από άλλα, πιο …βαλκανικά, ήταν στην ημερήσια διάταξη.Υπερβολές ή κάτι άλλο;

Αρχικά ας μιλήσουμε με νούμερα, δεν λένε πάντα την αλήθεια, βοηθούν όμως.

Έρχονται τα Βαλκάνια…

Για το 2025 και η πιο αξιόπιστη βάση είναι η Έρευνα Συνόρων της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ), όπως την επεξεργάζεται το Ινστιτούτο του Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων (ΙΝΣΕΤΕ). Από την Βουλγαρία ήρθαν 2.282.000 επισκέπτες, την Β. Μακεδονία 1.836.000, την Ρουμανία 1.551.000 και την Αλβανία 1.292.000, σύνολο 7.000.000 περίπου.

Ο αριθμός των επισκεπτών από τα Βαλκάνια είναι στην πραγματικότητα πολύ μεγαλύτερος καθώς στον βασικό πίνακα της ΤτΕ/ΙΝΣΕΤΕ δεν δίνονται στοιχεία για την Σλοβενία, την Κροατία, τηω Βοσνία και το Μαυροβούνιο ενώ για την Σερβία η Στατιστική Υπηρεσία της καταγράφει 514.508 ταξιδιώτες προς την Ελλάδα, μόνο όμως μέσω των τουριστικών πρακτορείων, ο συνολικός αριθμός είναι προφανώς πολλαπλάσιος. Κατ εκτίμηση μπορούμε να μιλάμε για πάνω από 10.000.000 επισκέπτες από τις βαλκανικές χώρες. Όλα δείχνουν πως για το 2026 οι αριθμοί θα είναι μεγαλύτεροι και η συντριπτική πλειοψηφία των βαλκάνιων επισκεπτών κατευθύνθηκε στα τουριστικά κέντρα της βόρειας Ελλάδας.

Όσο για τους επισκέπτες από την Τουρκία; Τα στοιχεία της ΤτΕ μιλούν για 1.500.000 επισκέπτες, των Τουρκικών υπηρεσιών για 2.500.000. Ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο είναι πως η ανατολική Μακεδονία και Θράκη είναι ιδιαίτερα εξαρτημένη από την τουρκική αγορά. Σύμφωνα με την ΤτΕ, οι Τούρκοι αντιπροσωπεύουν το 63,5% των ταξιδιωτικών εισπράξεων της Περιφέρειας ΑΜΘ

Όχι μόνο τουρίστες αλλά και αγοραστές

Εκτός από τους τουρίστες, μεγάλος είναι ο αριθμός των βαλκάνιων που αγοράζουν σπίτια, οικόπεδα, αγρούς ή και επιχειρήσεις στις ίδιες περιοχές. Ας δούμε ορισμένα στοιχεία, αρχικά από τις επίσημες καταγραφές.

Οι Βούλγαροι εμφανίζονται ως το ισχυρότερο στοιχείο, υπολογίζεται ότι πάνω από 3.500 έχουν ήδη αποκτήσει κατοικίες στη Βόρεια Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, με επίκεντρο Χαλκιδική, Καβάλα, Θεσσαλονίκη, Θάσο και Αλεξανδρούπολη ενώ ξεπερνούν τα 127 εκατ. ευρώ οι επενδύσεις Βούλγαρων στη βόρεια Ελλάδα την τελευταία πενταετία. Δεν είναι όμως μόνο οι Βούλγαροι, στην έρευνα του Συλλόγου Μεσιτών Χαλκιδικής για το 2024 οι Βορειομακεδόνες ήταν η πρώτη ξένη εθνικότητα μεταξύ των αγοραστών, έχουμε πάνω από 1.800 αγοραπωλησίες (από δείγμα 41 μεσιτικών γραφείων) εκ των οποίων οι 1.237 αφορούσαν κατοικίες .

Σύμφωνα με την έρευνα διεθνούς εταιρείας μεσιτικών γραφείων (RE/MAX) για το 2025, οι Τούρκοι ήταν 3η σημαντικότερη εθνικότητα μεταξύ των ξένων αγοραστών, μετά τους Ισραηλινούς και τους Βούλγαρους. Στη Θεσσαλονίκη οι κατοικίες αποτελούσαν 87,4% των συνολικών πωλήσεων του δείγματος της RE/MAX το 2025. Ξεχωριστή αναφορά χρήζουν οι τουρκικές επενδύσεις στη Θράκη: Τυπικά αναφέρεται η αγορά 25 ακινήτων από 9 εταιρείες που είχαν Τούρκους μετόχους. Αντίστοιχα, για αγορά Golden Visa, έχουν καταγραφεί 20 αιτήσεις Τούρκων υπηκόων στον Έβρο κατά την περίοδο 2021–2025.

Μοιάζει μικρός ο αριθμός και για αυτό υπήρξε κοινοβουλευτική ερώτηση για αγορές ακινήτων και επιχειρήσεων από τουρκικά κεφάλαια, με αναφορές σε εταιρείες που εμφανίζονται ως ελληνικές ή ευρωπαϊκές. Υπάρχουν επίσης δημοσιεύματα που αναφέρουν αγορές σε Αλεξανδρούπολη, Ορεστιάδα, Κομοτηνή και γύρω χωριά, κυρίως οικόπεδα και παλαιές κατοικίες, χωρίς όμως να έχουμε ακριβή αριθμητικά στοιχεία. Τέλος αξιοσημείωτο στοιχείο είναι τα 869 αιτήματα Golden Visa από Τούρκους πολίτες στη Θεσσαλονίκη.

Μοιάζει με τη Μακεδονία του «παλιού καιρού»

Όλο αυτό το σκηνικό επαναφέρει μνήμες από τη Μακεδονία στις αρχές του 20ου αιώνα, ένα μωσαϊκό λαών και πολιτισμών που ζούσαν στην ίδια περιοχή χωρίς σαφή γεωγραφικά όρια και το κυριότερο χωρίς ξεκάθαρο εθνοτικό προσδιορισμό. Κυκλοφόρησαν πολλές μελέτες και στατιστικές που διαμόρφωναν τις πληθυσμιακές αναλογίες σύμφωνα με τις επιμέρους επιδιώξεις, εξυπηρετούσαν εθνικές προπαγάνδες και κρατικά συμφέροντα.

Η μόνη απογραφή που έγινε σε μεγάλο βαθμό αποδεκτή ήταν αυτή του 1904 από τον Χουσεΐν Χιλμί Πασά, γενικό επιθεωρητή των ευρωπαϊκών βιλαετίων και αργότερα μεγάλο βεζίρη. Σύμφωνα με αυτήν στα τρία βιλαέτια που αποτελούσαν τη Μακεδονία (Θεσσαλονίκη, Μοναστήρι και Κοσσυφοπέδιο), η σύσταση του πληθυσμού είχε ως εξής: μωαμεθανοί 1.729.000, Έλληνες 647.932, Βούλγαροι 527.784, Σέρβοι 167.601, Εβραίοι 48.270 και Ρουμάνοι Βλάχοι 30.116.

Ξεχωριστή σημασία έχουν τα στοιχεία που αφορούν την Θεσσαλονίκη. Όλοι οι περιηγητές την περιγράφουν ως ένα μωσαϊκό εθνοτήτων, θρησκειών και γλωσσών. Οι αντιδράσεις που ξεσήκωσε το 1877 μια κατασκευασμένη από τους Ρουμάνους «απογραφή» ανάγκασαν τον Οθωμανό βαλή της πόλης να παρουσιάσει «επίσημη» στατιστική. Σε αυτήν καταγράφηκαν 25.000 Έλληνες σε σύνολο περίπου 90.000 κατοίκων.

Ο Κωστής Μοσκώφ αναφέρει πως το 1900, σε σύνολο 160.000 κατοίκων, στη Θεσσαλονίκη κατοικούσαν περίπου 90.000 Εβραίοι, 30.000 Έλληνες και 30.000 μουσουλμάνοι. Οι αριθμοί είναι κατά προσέγγιση και ανταποκρίνονται σε μεγάλο βαθμό στην πραγματικότητα. Η ίδια η ισραηλιτική κοινότητα στα στοιχεία που δίνει για την πληθυσμιακή σύνθεση της πόλης το 1909 δίνει παραπλήσιους αριθμούς.

Ας ολοκληρώσουμε αυτήν την αναδρομή με την πρώτη επίσημη ελληνική εκδοχή. Στην απογραφή του 1913, λίγους μήνες μετά την κατάληψη της πόλης από τον ελληνικό στρατό, καταγράφηκαν στο Αρχείο Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας (φάκ. 27) τα εξής νούμερα: Εβραίοι 61.439, Τούρκοι 45.867, Έλληνες 39.956, Αρμένιοι 6.253, Αλβανοί 4.364.

Η κοινωνική και ιδεολογική διάσταση

Όλος αυτός ο καταιγισμός των αριθμών και οι μνήμες που γεννά συνοδεύει τις κοινωνικές ανακατατάξεις, ειδικά σε μια περιοχή που αντιμετωπίζει σε μεγέθυνση όλες τις παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας. Στη βόρεια Ελλάδα η οικονομική κατάρρευση κι η ανεργία ερημώνουν την ύπαιθρο, χωριά ολόκληρα μετατρέπονται σε φαντάσματα, τα σχολεία κλείνουν λόγω έλλειψης παιδιών. Αυτή η κοινωνία είναι φυσιολογικό να είναι ευεπήφορη και σε προβληματικές κοινωνικές συμπεριφορές: τη φυγή από την περιοχή ή το κυνήγι του εύκολου πλουτισμού μέσα από μια χωρίς όρια τουριστική «ανάπτυξη», ουσιαστικά μια μονοκαλλιέργεια που δεν σέβεται το περιβάλλον, τους νόμους (το μαύρο χρήμα ρέει άφθονο) αλλά ούτε και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Σε αυτό το κλίμα βρίσκει πρόσφορο έδαφος και ο εθνικισμός, η πατριδοκαπηλία. Οι πρωτεργάτες αυτής της κοινωνικής οπισθοδρόμησης, από τους ανώτερους ή μεσαίους κρατικούς λειτουργούς ως τους τοπικούς «παράγοντες» είναι αυτοί που κραυγάζουν περισσότερο για τη «Μακεδονία μας» που την αγοράζουν οι «ξένοι» και φυσικά οι πρώτοι που θα σπεύσουν να συμμετάσχουν σε αυτό το αλισβερίσι. Όλος αυτός ο αχός καταλήγει σε απόψεις περί «οικονομικής εισβολής» των γειτονικών χωρών που με πλάγια μέσα επιχειρούν να αφαιρέσουν τα «κεκτημένα» μας και εκφράζεται πολιτικά στα αποτελέσματα των τελευταίων εκλογών όπου σκοταδιστικές και εθνικιστικές πολιτικές δυνάμεις είχαν ισχυρή απήχηση.

Πόσα ξεχνούν οι υποκριτικά «ανησυχούντες»

Ο προβληματισμός είναι δικαιολογημένος, για διαφορετικούς όμως λόγους. Αρχικά να επισημάνουμε την απύθμενη υποκρισία. Πολλοί από όσουν ομνύουν στα «ιερά και όσια της φυλής που ξεπουλούνται» έχουν επιλεκτική ευαισθησία, ιδού ορισμένα παραδείγματα που η ευαισθησία τους … είχε πάει διακοπές!

Στη Θεσσαλονίκη, στην τρίτη θέση μεταξύ των αγοραστών φιγουράρουν οι Γερμανοί. Στη γερμανικών συμφερόντων «Fraport Greece», εταιρεία του ομίλου Fraport AG, ανήκει και το αεροδρόμιο Μακεδονία. Στη Χαλκιδική η καναδικών συμφερόντων εξορυκτική εταιρεία προχωρά σε περιβαλλοντική καταστροφή ανενόχλητη πλέον. Πάνω από όλα δεν πρέπει να ξεχνάμε την Αλεξανδρούπολη, που έχει μετατραπεί σε στρατιωτική και ενεργειακή βάση των Η.Π.Α..

Περιέργως όλα αυτά διέλαθαν της προσοχής των «υπερπατριωτών», ακούσατε κάποια διαμαρτυρία για όλα αυτά; Και βέβαια δεν διαμαρτυρήθηκαν (έστω για λόγους ανθρωπισμού) για το γεγονός πως στην πρώτη θέση στην αγορά ακινήτων στη Θεσσαλονίκη φιγουράρουν οι προερχόμενοι από το Ισραήλ «επενδυτές», σύμφωνα με την έρευνα της RE/MAX που αναφέραμε ήδη. Ήδη το 2019 η «Ναυτεμπορική» ανέφερε ότι περίπου 30 μεγάλα ακίνητα στο κέντρο και την ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης είχαν αγοραστεί από ισραηλινά επενδυτικά συμφέροντα, κυρίως funds, με σκοπό ξενοδοχεία boutique και serviced apartments. Αυτό δεν είναι βέβαια «προνόμιο» της Θεσαλονίκης, και στην Αττική οι Ισραηλινοί είναι η μεγαλύτερη ομάδα ξένων αγοραστών.

Σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, οι επενδύσεις/ροές κεφαλαίων από το Ισραήλ προς την ελληνική αγορά ακινήτων το 2024 ανήλθαν σε 129 εκατ. ευρώ, σημειώνοντας αύξηση 46,5% σε σχέση με το 2023. Μέχρι τον Σεπτέμβριο 2025, είχαν χορηγηθεί σε Ισραηλινούς 544 αρχικές άδειες μόνιμου επενδυτή, έναντι 296 στο αντίστοιχο διάστημα του 2024, αύξηση 83,7% σε έναν χρόνο.

Η υποκρισία των εθνικιστικών κραυγών δεν αφορά μόνο την επιλεκτική ευαισθησία αλλά και την επιλεκτική μνήμη. Δεν είναι μακριά η δεκαετία του 1990 όταν, στο φόντο της κατάρρευσης των ανατολικών χωρών, η «ισχυρή Ελλάδα» ξεκινούσε την εξόρμησή της στη βαλκανική ενδοχώρα που θεωρούσε δικό της «ζωτικό οικονομικό χώρο». Ισχυροί παράγοντες της ελληνικής οικονομίας αλλά και μικρομεσαίοι «επιχειρηματίες» εξορμούσαν στις καταρρέουσες βαλκανικές χώρες αγοράζοντας ό,τι αγοράζεται, από ακίνητα μέχρι ανθρώπους, σε ένα πανηγύρι μαύρης οικονομίας.

Μόνο που η «ισχυρή Ελλάδα» του κ. Σημίτη κατέρρευσε με πάταγο και «άλλαξαν τα ανεμολόγια και οι ορίζοντες», τώρα ειδικά οι περιοχές της βόρειας Ελλάδας βιώνουν την άλλη όψη του νομίσματος. Στην «ελεύθερη» αγορά αυτά είναι φυσιολογικά φαινόμενα, πώς διέφυγε από τους ακραιφνείς υποστηρικτές της;

Τελικά πού είναι το πρόβλημα;

Σίγουρα δεν είναι στην εθνικότητα όσων αγοράζουν και γενικότερα επηρεάζουν ποικιλότροπα την κοινωνική ζωή. Το κύριο πρόβλημα είναι η οικονομική και κοινωνική παρακμή των περιοχών αυτών και εδώ είναι τεράστια η ευθύνη του ελληνικού κράτους διαχρονικά. Όπως επισημάναμε ήδη τα προβλήματα που εμφανίζονται στο σύνολο της χώρας παροξύνονται εδώ με αποτέλεσμα να αποτελέσουν οι περιοχές αυτές εύκολη λεία. Η αποβιομηχάνιση, το ξεκλήρισμα του πρωτογενούς τομέα, η κατάρρευση των υποδομών του κοινωνικού κράτους είναι η καθημερινότητα.

Θα μπορούσε κάποιος βάσιμα να υποστηρίξει πως υπάρχει μια θετική πλευρά: η αναζωογόνηση περιοχών που ερημώνουν με την εγκατάσταση των αγοραστών από τα Βαλκάνια. Δυστυχώς δεν μπορεί κανείς να κλείσει τα μάτια στην πραγματικότητα που διαμορφώνεται. Αναφερθήκαμε σε παρεμβάσεις με εμφανή τη σφραγίδα της πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής εξάρτησης της χώρας αλλά και σε στοχευμένες κινήσεις κεφαλαίων, όπως στην περίπτωση των Ισραηλινών «επενδυτών».

Από την άλλη υπάρχει το ερώτημα «ποιοί Βαλκάνιοι» αγοράζουν. Όσο κι αν οι οικονομίες των βαλκανικών χωρών έχουν ανακάμψει ελαφρά, σε σχέση με τη δεκαετία του 1990, θα ήταν αφέλεια να πιστέψουμε πως ξαφνικά οι εργαζόμενοί τους «πλούτισαν» και επενδύουν στην Ελλάδα. Οι επενδύσεις αυτές έχουν έντονη την οσμή του μαύρου χρήματος που ξεπλένεται στα ωραία νερά του βόρειου Αιγαίου από κοινωνικές ομάδες που δεν αποτελούν πρότυπα. Το πιο απλό και εμφανές είναι η εκμετάλλευση των αποκτημάτων τους χωρίς καμία φορολογική υποχρέωση προς το ελληνικό κράτος.

Αυτό δημιουργεί ένα επιπλέον πρόβλημα. Τέτοιας ποιότητας «επενδύσεις» μεταφέρουν και αντίστοιχης ποιότητας σχέσεις και συμπεριφορές. Η δράση «εθνικών» ομάδων παρανόμων αποτελεί κοινό μυστικό, το καλοκαίρι του 2025 οι σφαίρες σφύριξαν και τα μαχαίρια άστραψαν αρκετές φορές στα παραλιακά κέντρα «ψυχαγωγίας». Ταυτόχρονα ο κόσμος αυτός ακόμη και στην καθημερινή του συμπεριφορά προκαλεί την αντίδραση των κατοίκων μεταφέροντας σε λάθος βάση την αντιπαράθεση. Δεν είναι ανέκδοτο αλλά στη Χαλκιδική όλοι γνωρίζουν πως ακόμα και η πώληση λουκουμάδων (!) στις παραλίες από πλανόδιους πωλητές είναι ελεγχόμενη από κυκλώματα, ζήσαμε να δούμε και τη «μαφία του λουκουμά»!

Προσεχώς …τί;

Η εικόνα αυτή πρέπει να αλλάξει κι αυτό δεν επιτυγχάνεται ούτε με επικλήσεις στον …Παύλο Μελά ούτε με κραυγές κατά των «ξένων». Δεν επιτυγχάνεται ούτε με νομικές απαγορεύσεις που απλώς βοηθούν αετονύχηδες δικηγόρους και λογιστές να αυξάνουν τα εισοδήματά τους βρίσκοντας παραθυράκια για την παράκαμψή τους, η περίπτωση του νομού Έβρου είναι ενδεικτική.

Ο μόνος τρόπος είναι η παραγωγική, κοινωνική και πολιτιστική ανασυγκρότηση των κοινωνιών αυτών, το ξαναζωντάνεμά τους. Ενίσχυση του πρωτογενούς και δευτερογενούς τομέα ώστε να σπάσει η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού. Ενίσχυση των κοινωνικών υποδομών στην υγεία και στην παιδεία σε όλες τις βαθμίδες, ενίσχυση της πολιτιστικής ζωής. Με απλά λόγια, κίνητρα ώστε οι νέοι και οι νέες να μην φεύγουν, αντίθετα να επιστρέφουν στον τόπο τους.

Μια τέτοια πολιτική θα επιτρέπει και τον έλεγχο. Δεν είναι κίνδυνος οι ξένοι αγοραστές γενικώς, όλες οι κοινωνίες πολυπολιτισμικές γίνονται με γοργούς ρυθμούς και αυτό είναι θετικό. Ο κίνδυνος είναι η έρημη χώρα που εκμεταλλεύονται οι ιμπεριαλιστές, οι γενοκτόνοι και τα κυκλώματα του βαλκανικού υποκόσμου. Το σίγουρο είναι πως και σε αυτό το θέμα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως αν δεν αλλάξουμε σαν χώρα θα βουλιάξουμε, όχι από τουρίστες όπως είναι η έκφραση του συρμού. Κι αυτήν την αλλαγή προφανώς δεν μπορούν να την φέρουν αυτοί που μας οδήγησαν ως εδώ, έστω και ντυθούν «μακεδονομάχοι».

(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός, τα έργα του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Τόπος)