Από τα αμφιθέατρα της Σερβίας, στο κίνημα των φλαμίνγκο της Αλβανίας, την ξεσηκωμένη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και την Αμερική, που μόλις έριξε ένα ηχηρό χαστούκι στον Τραμπ.
Από το μαλακό της υπογάστριο μέχρι την καρδιά της, ένα κύμα αμφισβήτησης σαρώνει την γηραιά ήπειρο. Σε μια σειρά από χώρες – από τα Βαλκάνια μέχρι τις χώρες του στενού πυρήνα της ευρωζώνης – εκατομμύρια άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους. Κι αν κανείς κοιτάξει με ευρυγώνιο φακό, θα δει κι εκατομμύρια άλλους σε πολλές γωνιές του πλανήτη. Αυτός ο παγκόσμιος κύκλος διαμαρτυρίας φέρνει με ορμή στο προσκήνιο της Ιστορίας, αλλά και το παλλαϊκό αίτημα για μια καλύτερη ζωή. Ακολουθώντας το «μεγάλο φουσκωμένο ποτάμι της οργής του λαού», με οδηγούς μας τρεις πολιτικούς επιστήμονες ταξιδεύουμε από τα αμφιθέατρα της Σερβίας που για πρώτη φορά στην Ιστορία βγάζουν κυβέρνηση μέχρι το κίνημα των φλαμίνγκο της Αλβανίας, την ξεσηκωμένη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία και την Αμερική, που μόλις έριξε ένα ηχηρό χαστούκι στον Τραμπ.
«Είναι σπάνιες οι στιγμές στην Ιστορία που έχουμε τέτοιας έντασης και τέτοιας κλίμακας κινητοποιήσεις με χαρακτήρα παγκόσμιο, εκτείνονται σε όλο τον παγκόσμιο χάρτη από την Βραζιλία μέχρι το Μπαγκλαντές κι από τα Βαλκάνια μέχρι και υπόλοιπη και τις χώρες της λεγόμενης Δύσης. Δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο, είναι όμως σπάνιο», μας λέει η Επίκουρη Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Λουκία Κοτρωνάκη. «Αυτό το διεθνές κύμα αμφισβήτησης – και σε πολλές φορές γενικευμένης αμφισβήτησης των όρων αναπαραγωγής της κυριαρχίας και της κοινωνικής καθημερινότητας- μας επιτρέπει να μιλάμε για συγκρουσιακούς κύκλους στην Ιστορία.
»Πρόκειται για μια διαδικασία επίτασης και διάχυσης της συγκρουσιακότητας σε κοινωνικούς χώρους και σε χώρους της κοινωνίας που φαινόντουσαν ανενεργοί, ότι δεν επιτελούνται κάποιες ζυμώσεις. Τέτοιες διαδικασίες αμφισβήτησης του status quo που κάποια στιγμή ανατρέπεται, κλονίζεται και οδηγεί σε μεγάλης κλίμακα πολιτικές αλλαγές μέσα από την πόλωση του πολιτικού συστήματος και την αδυναμία απόσπασης ευρείας κοινωνικής συναίνεσης ως προς τους όρους με τους οποίους επιβάλλεται ο κανόνας της κυριαρχίας και της αναπαραγωγής της καθημερινότητας».
Από τη Γάζα μέχρι κάθε γωνιά του πλανήτη
Για κάθε γενιά υπάρχει ένα γενέθλιο πολιτικό γεγονός, ένα γεγονός που τέμνει την ιστορία της σε πριν και μετά και σφραγίζει το πέρασμά της στο πολιτικό προσκήνιο. Φαίνεται πως σε αυτόν τον κύκλο διαμαρτυρίας, όπως συνήθως γίνεται, αν και εκατομμύρια άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους του κόσμου, η διεκδίκηση έχει κυρίως νεανικό πρόσωπο. Είναι η GEN Z, που πολλοί βιάστηκαν να χαρακτηρίσουν απολίτική, που βγαίνει στο προσκήνιο της Ιστορίας. Ποιο ήταν το γεγονός εκείνο που αφύπνισε την γενιά αυτή σε παγκόσμιο επίπεδο, πριν η κάθε χώρα ξεκινήσει τον δικό της κύκλο διεκδικήσεων; Για την Κοτρωνάκη το ηθικό λάκτισμα αυτού του κύκλου διαμαρτυρίας ήταν η αλληλεγγύη στον παλαιστινιακό λαό, η αντιπολεμική διαμαρτυρία και η αντίθεση στην γενοκτονία στη Γάζα.
«Τα κινήματα αλληλεγγύης στην Γάζα και η εναντίωση στον πόλεμο έφτιαξαν μια νέα ηθική ατμόσφαιρα, διαμόρφωσαν τους όρους για να αναδυθεί ένα νέο κλίμα αμφισβήτησης και επαναδιαπραγμάτευσης των όρων συναίνεσης», λέει η Κοτρωνάκη εξηγώντας στη συνέχεια πως το κίνημα των φλαμίνγκο στην Αλβανία και η φοιτητική λίστα στην Σερβία ανοίγουν αυτόν τον κύκλο διαμαρτυρίας που ζούμε τώρα.
«Η πρώτη πιο ευθεία αμφισβήτηση και στόχευση στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο θα έλεγα ότι είναι οι πρώτες κινητοποιήσεις στην Αλβανία όπου παρατηρείται μια ευρύτατη εναντίωση στην εγκατάσταση ενός resort και στην επιβολή αυτού του μοντέλου στρατηγικής επένδυσης. Eκεί αρχίζουν και σε συσπειρώνονται κάτοικοι, τοπικές πρωτοβουλίες, περιβαλλοντικές κινήσεις, φοιτητές – ένα νέο δυναμικό που δεν το είχαμε δει σε προηγούμενο χρόνο όχι μόνο ως πολιτική συμμαχία αλλά και σαν γεωγραφική εστία εκδήλωσης τέτοιων γεγονότων διαμαρτυρίας τέτοιας έντασης και τέτοιας πολιτικής στόχευσης. Στη Σερβία υπάρχει ένα εθνικό πολιτικό γεγονός – όπως το δυστύχημα στο σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ που είχε ως αποτέλεσμα μια σειρά από δεκάδες θανάτους – που βάζει σε διαδικασία πολιτικοποίησης την νέα γενιά.
«Ταυτόχρονα και στην Ισπανία και στη Γαλλία και στην Ιταλία υπάρχει μια νέα γενιά που έχει σαν βασική αναφορά το χώρο της φοιτητικής κοινότητας κι αρχίζει να βιώνει και μέσα από άλλο πρίσμα να ερμηνεύει τα αδιέξοδα τα οποία αντιμετωπίζει στην καθημερινότητά της. Αντιλαμβάνονται δηλαδή οι νέοι ότι την ίδια στιγμή που ο δικός τους ζωτικός χώρος συρρικνώνεται, διευρύνεται και γιγαντώνεται για κάποιους λίγους άλλους και εκλεκτούς. Κατανοούν ότι η κοινωνική δυσπραγία, η κοινωνική ανέχεια, οι συσσωρευμένες κρίσεις δεν αφορούν όλους το ίδιο αλλά ότι υπάρχει ένας μηχανισμός και μια κλάση ανθρώπων που επωφελούνται από αυτή την πραγματικότητα.
»Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι παράλληλα με τη μηχανική παραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων και διαφόρων μορφών κοινωνικής αδικίας, διαμορφώνεται ένας χώρος προνομίων, μια υγειονομικά απροσπέλαστη ζώνη προνομίων για κάποιους λίγους και εκλεκτούς. Για παράδειγμα, στις αμερικάνικες εκλογές το μεταναστευτικό, που ήταν το λάβαρο του Τραμπ, επηρεάζει μονάχα κατά 11% την εκλογική προτίμηση. Ενώ ζητήματα που έχουν να κάνουν με τον κόστος ζωής επηρεάζουν κατά 50, 60, 70%, η αναξιοπιστία των θεσμών επηρεάζει σε ένα βαθμό της τάξης του 75%
»Στην Ευρώπη, ανεξάρτητα με την αιχμή που θέτει το κίνημα σε κάθε χώρα, η συγκολλητική ουσία μεταξύ όλων είναι το κόστος επιβίωσης. Δεν πρόκειται για διεκδικήσεις που έχουν απλώς έναν οραματικό ορίζοντα, έχουν να κάνουν με την άμεση καθημερινότητα και την αδυναμία επιβίωσης των ανθρώπων. Το κοινωνικό ζήτημα τέμνεται με ζητήματα δημοκρατίας, με μια οριζόντια κατακραυγή και κατάδειξη της διαφθοράς».
Τα κοινά νήματα που συνδέουν τα κινήματα
Έτσι λοιπόν, στην καρδιά της Ευρώπης η καρδιά της νεολαίας βγαίνει ξανά στους δρόμους. Η πολιτική επιστήμονας Δανάη Κολτσίδα, σύμβουλος του δικτύου transform! europe., μας μιλά για τα κοινά νήματα που συνδέουν αυτά τα κινήματα, αλλά και για το αδιέξοδο που βρίσκεται στο επίκεντρό τους. «Εδώ και πολλά χρόνια σταδιακά συσσωρεύεται ένας υλικός και ταυτόχρονα πολιτικός αποκλεισμός όλο και μεγαλύτερων μερίδων του πληθυσμού της Ευρώπης», λέει η Κολτσίδα. «Αν παλαιότερα ασκούσαμε κριτική στην κοινωνία των δύο τρίτων, σήμερα η αναλογία αυτή έχει δραματικά χειροτερεύσει. Όσοι αποκλείονται από το δικαίωμα σε μια άνετη ή έστω αξιοπρεπή ζωή, από το δικαίωμα στην πολύπλευρη ασφάλεια, αλλά και από την αποτελεσματική συμμετοχή στη δημοκρατική πολιτική είναι διαρκώς περισσότεροι.
»Η μία μετά την άλλη, οι χώρες της Ευρώπης, ακόμα και του άλλοτε ισχυρού πυρήνα της, βρίσκονται σε μια οριακή συνθήκη. Συσσώρευση του πλούτου και όξυνση των ανισοτήτων, επίμονη κρίση του κόστους ζωής, γεωπολιτική αστάθεια και παράλληλα οπισθοχώρηση της δημοκρατίας και περιθωριοποίηση μεγάλων κοινωνικών ομάδων, όπως π.χ. οι μετανάστες και οι μετανάστριες, συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα. Οι αγώνες για τη στέγη στην Ισπανία, οι μαθητικές κινητοποιήσεις στη Γαλλία, οι δυναμικές διαμαρτυρίες για τη διαφθορά και τις συνέπειές της στην Αλβανία ή πριν λίγο καιρό στη Σερβία, οι αντιφασιστικές κινητοποιήσεις στη Γερμανία απέναντι στην απειλή της ακροδεξιάς, οι μεγάλες διαδηλώσεις των ιταλικών συνδικάτων ή η άρνηση των εργαζόμενων στα λιμάνια να γίνουν κρίκος στην αλυσίδα του πολέμου και της γενοκτονίας στη Γάζα, όσο διαφορετικές αφετηρίες κι αν έχουν, συγκλίνουν κατά τη γνώμη μου στην αντίδραση σε αυτόν τον διπλό, οικονομικό και πολιτικό, αποκλεισμό».
Είμαστε όλοι αντιφασίστες
Ποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά έχει η Γαλλία; Μπορεί αυτό το νεολαιίστικο κίνημα να είναι ανάχωμα στην ακροδεξιά απειλή; Συνδιαλέγεται με το κίνημα στην Ιταλία και την Ισπανία ή τις πολιτικές εξελίξεις στο Βερολίνο, ρωτάμε την Κολτσίδα. «Η ενδυνάμωση των πολιτικών υποκειμένων, που αποκτούν φωνή και διεκδικούν τα δικαιώματά τους, η σφυρηλάτηση κοινωνικών δεσμών και η δημιουργία μιας αίσθησης ανήκειν, αλλά και η ανάδειξη ενός κοινού νήματος που συνδέει τους αγώνες για την εργασία, την παιδεία, τη στέγη και γενικά τους υλικούς όρους της ζωής με τους αγώνες για δημοκρατία, δικαιώματα και συμπερίληψη είναι από μόνα τους στοιχεία που περιορίζουν την επιρροή της ακροδεξιάς, τόσο ιδεολογικά όσο και εκλογικά.
»Η ακροδεξιά ανθίζει στο έδαφος του πολιτικού κυνισμού και της κοινωνικής δυσπιστίας, του φόβου απέναντι στον διπλανό μας. Άλλωστε, να το πούμε εμφατικά, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή κανένας κοινωνικός αγώνας στον οποίο η ακροδεξιά να πρωτοστατεί ή, έστω, να στέκεται σύμμαχος. Στην Ισπανία, λόγου χάρη, η ακροδεξιά καταψήφισε την κυβερνητική πρόταση για τα δικαιώματα των ενοικιαστών. Με αυτή την έννοια, δεν είναι τυχαίο ότι το σύνθημα που σταδιακά κυριάρχησε στις κινητοποιήσεις στη Γαλλία ήταν το «siamo tutti antifascisti», είμαστε όλοι αντιφασίστες.
»Με αυτή την έννοια, σίγουρα υπάρχει ένα κοινό νήμα που συνδέει τους δρόμους της Γαλλίας με το Βερολίνο, αλλά και γενικότερα την κινητοποίηση των αριστερών και δημοκρατικών πολιτών της Γερμανίας απέναντι στο AfD, αλλά και στην κανονικοποίηση της δεξιάς ρητορικής από τον καγκελάριο Merz, ιδίως στο θέμα της μετανάστευσης. Και βέβαια, οι ισπανικές εκλογές σε λίγες μέρες είναι σίγουρα σημαντικές: εκεί θα κριθεί το αν θα παραμείνει στην κυβέρνηση ο συνασπισμός των σοσιαλιστών με την αριστερά, που σε πολλά ζητήματα υπήρξε φωτεινή εξαίρεση για την Ευρώπη το τελευταίο διάστημα, ή αν θα βρεθεί στο τιμόνι (και) της Ισπανίας μια συμμαχία της κεντροδεξιάς με την ακροδεξιά. Νομίζω αξίζει να κρατήσουμε ένα στοιχείο, το οποίο αναδείχθηκε εμφατικά στις πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, ισχύει όμως και για την Ευρώπη: οι αγώνες για το κόστος ζωής ή για τα κοινωνικά δικαιώματα είναι ταυτόχρονα και αγώνες υπεράσπισης της δημοκρατίας – και το αντίστροφο».
Το ξεχωριστό παράδειγμα της Σερβίας
H κοντινή μας Σερβία δίνει ένα πολύ πρωτότυπο κι ενδιαφέρον κινηματικό παράδειγμα με την «λίστα των φοιτητών», που από τα αμφιθέατρα με εναλλακτικό τρόπους οργάνωσης κατάφερε να αποκτήσει θεσμική εκπροσώπηση και να αλλάξει το πολιτικό σκηνικό της χώρας. Για αυτό συζητάμε με τον πολιτικό επιστήμονα και project coordinator του Ινστιτούτου Eteron, Αντώνη Γαλανόπουλο. «Εχουμε συζητήσει την υπόθεση της Σερβία στην Ελλάδα σε αναλογία και αντιστοιχία με το κίνημα των Τεμπών. Πέρα από την αφορμή που μοιάζει αρκετά, είχαμε και άλλα χαρακτηριστικά, όπως το αίτημα της λογοδοσίας, της δικαιοσύνης. Για μένα οι ομοιότητες σταματούν κάπου εκεί. Μετά είδαμε τα δύο κινήματα να παίρνουν πολύ διαφορετικούς δρόμους.
» Η μεγάλη διαφοροποίηση του κινήματος της Σερβίας είναι η επιλογή του θεσμικού δρόμου. Το κίνημα εκεί απέκτησε ένα συλλογικό υποκείμενο που ήταν οι φοιτητές, αρκετά οργανωμένα μέσα από τους φοιτητικούς συλλόγους. Εδώ είχαμε, όπως ξέρουμε, κυρίως τον Σύλλογο των Συγγενών. Αυτό βοήθησε στην αρχή, αλλά μετά τα εσωτερικά τους προβλήματα επηρέασαν πάρα πολύ τη στάση των πολιτών. Στην Ελλάδα, κατά βάση οι κινητοποιήσεις ήταν μία φορά το χρόνο, ενώ στη Σερβία, αντίθετα, ήταν επαναλαμβανόμενες για πολύ μεγάλο διάστημα και με συστηματικότητα. Προχώρησαν σε καταλήψεις σχολών, σε συνελεύσεις, σε επαναλαμβανόμενες δράσεις.
»Αυτό έδωσε στους φοιτητές την ικανότητα να αποκτήσουν οργάνωση και να αρχίσουν να έχουν βλέψεις μεγαλύτερης συνολικής παρέμβασης. Να φέρουν, δηλαδή, τα αιτήματά τους στον πολιτικό στίβο. Όταν κατάλαβαν ότι καμία υπάρχουσα πολιτική δύναμη δεν μπορεί να αναλάβει την ευθύνη της εκπροσώπησης των αιτημάτων τους και να δώσει την πολιτική μάχη απέναντι στο καθεστώς, αποφάσισαν να το κάνουν οι ίδιοι, προφανώς και σε συνεργασία με ανθρώπους που παλιότερα μπορεί να ψήφισαν τα υπόλοιπα παραδοσιακά κόμματα.
»Η φοιτητική λίστα είχε κλασικά, αντιαυταρχικά ή φιλελεύθερα αιτήματα: διαφάνεια, λογοδοσία, έλεγχο των δημοσίων συμβάσεων, να πέσει το καθεστώς Βούτσιτς, ελευθερία του Τύπου. Οι φοιτητές έκαναν ακόμα και συνεντεύξεις με τους ανθρώπους που έβαλαν στη λίστα για να τους εγκρίνουν στις συνελεύσεις τους. Επέλεξαν ανθρώπους που δεν είχαν ενεργό πολιτική δράση έως τότε – ερευνητές, καθηγητές πανεπιστήμιου, επαγγελματίες που ασπάζονται το βασικό πυρήνα των αιτημάτων, έχουν μία δέσμευση σε αυτόν τον κοινό αγώνα. Και κέρδισαν μία εντυπωσιακή νίκη, που εδώ και 15 χρόνια θεωρούνταν πάρα πολύ δύσκολο να συμβεί.
»Σήμερα δεν υπάρχει σαφήνεια ακόμα ούτε για τα πολιτικά πρόσωπα που θα εκφράσουν τη νίκη της λίστας, ούτε για το πρόγραμμα σε όλα τα πολιτικά πεδία – όπως οι θέσεις σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, ούτε όλη η κυβερνητική πλατφόρμα. Θα πρέπει να περιμένουμε αρκετά να δούμε πώς θα δομηθεί και θα συμπεριφερθεί αυτή η κυβέρνηση, ποιος θα προταθεί για πρωθυπουργός».
Οι θεσμοί και οι σεισμοί
Πώς αντιδρούν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί σε αυτή την πίεση από τα κάτω, που χαρακτηρίζεται ως «νεανικός σεισμός», ρωτάμε την Κολτσίδα η οποία ωστόσο αμφισβητεί τον αμιγώς γενεακό χαρακτήρα των κινητοποιήσεων. «Στις περισσότερες χώρες, ακόμα και στη Γαλλία, όπου την αρχή έκαναν οι μαθητές των λυκείων, πλέον συμμετέχουν ενεργά στις κινητοποιήσεις τα συνδικάτα. Το ίδιο στην Ισπανία, στην Ιταλία και αλλού. Από εκεί και πέρα, πρώτος αποδέκτης των αιτημάτων των κινητοποιήσεων είναι – όπως είναι εύλογο – οι εθνικές κυβερνήσεις. Που προς το παρόν περιορίζονται είτε στη συκοφάντηση των αγώνων είτε στην άγρια καταστολή τους, όπως βλέπουμε στη Γαλλία ή στην Αλβανία, με την εξαίρεση της Ισπανίας, όπου σε μεγάλο βαθμό τα αιτήματα των διαδηλωτών κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση, χωρίς όμως να ταυτίζονται, με την νομοθετική πρόταση της κυβέρνησης Σάντσεθ για τη στέγη.
»Δυστυχώς, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν φαίνεται να έμαθαν τίποτα από την τύχη της κυβέρνησης Βούτσιτς, που αγνόησε και κατέστειλε τις διαμαρτυρίες για το δυστύχημα στον σταθμό του Νόβι Σαντ και κατέληξε να αποτελεί σήμερα παρελθόν για τη Σερβία, ηττημένη από το κίνημα των φοιτητών. Από εκεί και πέρα, σε επίπεδο ευρωπαϊκών θεσμών, πρωτοβουλίες όπως η ευρωπαϊκή Πράξη για την Προσιτή Στέγη ή η Πράξη για τις Ποιοτικές Θέσεις Εργασίας, αν και θετικές ως πρόθεση, νομίζω πως είναι ο ορισμός του «too little, too late». Άλλωστε, η στρατιωτικοποίηση της Ευρώπης είναι σαφές ότι δεν μπορεί να αποτελέσει παίγνιο μηδενικού αθροίσματος. Τόσο ο ευρωπαϊκός όσο και οι κρατικοί προϋπολογισμοί, ακόμα και χωρών όπως η Γερμανία, συμπιέζονται. Κάθε ευρώ που κατευθύνεται σε εξοπλισμούς θα λείψει από τις πολιτικές για τη στήριξη της εργασίας και την ανάπτυξη των ειρηνικών οικονομικών δραστηριοτήτων, από τις δημόσιες υπηρεσίες, από τη δημόσια και κοινωνική κατοικία, από τις ασφαλείς και ποιοτικές υποδομές».
