Η ζωή υπό τα τύμπανα του πολέμου

Πως ο πόλεμος στη γειτονιά μας αλλάζει τις ζωές μας; Πως αντιμετωπίζουμε την νιοστή κρίση που φέρνει η εποχή της πολυκρίσης; Πως απαντάμε στον φόβο και πως η πολεμική αρρενωπότητα επηρεάζει το πολιτικό κλίμα; Τι σημαίνει ψηφιοποιημένος πόλεμος και πως τον βιώνουμε εξατομικευμένα μέσα από τα social; Πως βιώνουμε ότι οι πύραυλοι ακριβείας φουντώνουν την ακρίβεια; Πόσο η σύγκρουση θα επιφέρει ένα καινούργιο rally around the flag; Γιατί πια ακούγεται σχεδόν σαν ταμπού η λέξη «ειρήνη»; Και πότε θα δούμε ένα ρωμαλέο παγκόσμιο φιλειρηνικό κίνημα;

Καθώς το σκοτάδι πέφτει ο Χασάν μετράει τις εισπράξεις της μέρας. Μόλις 2 ευρώ από ένα πόστο που μέχρι πολύ πρόσφατα του επέτρεπε να ζει με αξιοπρέπεια στο δωμάτιο που νοικιάζει μαζί με άλλους τρεις συμπατριώτες του. «Μπουμ. Μπουμ. Όχι λεφτά. Έφυγα από πόλεμο, πόλεμος ήρθε ξανά πίσω από Χασάν». Την ίδια ώρα, σε μια γειτονιά της Αθήνας, η Κατερίνα βάζει για ύπνο τα δίδυμά της. «Θα γίνει πόλεμος κι εδώ μαμά;» – τα αγόρια της στα δέκα τους μόλις χρόνια έχουν δει τον πόλεμο της Ουκρανίας, την γενοκτονία της Γάζας και τώρα την σύρραξη στην Μέση Ανατολή σε απευθείας σύνδεση. Και λίγο πιο μακριά, στα μικρομάγαζα του κέντρου και στις παρέες τα βράδια δεν υπάρχει άλλη συζήτηση από τον πόλεμο.

«Θα πεθάνουμε που θα πεθάνουμε όλοι, να πάμε χορτάτοι», μας λέει ο Γρηγόρης χαμογελώντας πικρά. Στα 51 του έχει επιβιώσει από αναρίθμητες κρίσεις, ακόμα μία του φαίνεται απλώς κανονικότητα. «Όταν ήμουν φαντάρος υπηρετούσα στον Έβρο, φτάσαμε πολύ κοντά σε έναν πόλεμο τότε. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τον φόβο μου, την αίσθηση ότι τελειώνει η ζωή μας. Όλα τα φανταράκια ευχόμασταν να τελειώσει όσο πιο γρήγορα γίνεται – είναι χαρακτηριστικό από τους συνομήλικούς μου, μόνο όσοι υπηρετούσαν τότε μπορούν να νιώσουν τι σημαίνει αναμονή ενός επεισοδίου, τον τρόμο και την φρίκη. Τώρα όμως νιώθω ότι όλα αυτά που συμβαίνουν μας ξεπερνούν, είναι τόσο σύνθετα τα γεγονότα που δυσκολεύεται κανείς να τα παρακολουθήσει. Ωστόσο, αν σε ένα πράγμα πρέπει να συμφωνήσουμε όλοι είναι πως ένας πόλεμος είναι πάντα καταστροφικός και να διεκδικήσουμε η χώρα μας να μην έχει καμία εμπλοκή σε αυτόν».

Ο Δρ.Κωστής Πιερρίδης είναι πολιτικός επιστήμονας, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Διδάσκοντας τόσο σε μαθητές όσο και σε φοιτητές, είναι ένας ευαίσθητος παλμογράφος της νέας γενιάς, που βρίσκεται αντιμέτωπη με την πολλοστή κρίση της μικρής ζωής της. Πόσο ο αχός του πολέμου φτάνει στις μαθητικές αίθουσες και τα αμφιθέατρα; «Στο σχολείο τα παιδιά ρωτάνε συνεχώς και θέλουν να συζητήσουμε για τον πόλεμο, αν υπάρχουν καταφύγια, αν θα πεθάνουμε όλοι. Φυσικά και τα νοιάζει, το κλωθογυρίζουν μεταξύ τους. Μιλάμε για γενιές που έχουν εμπεδωμένη κανονικότητα άγχους, δεν τους έρχεται ο πόλεμος ως κάτι αποσταθεροποιητικό. Είτε γιατί πρόλαβαν την κρίση, είτε γιατί έζησαν την πανδημία, οι μαθητές είναι πολύ εξοικειωμένοι με το να είναι αγχωμένοι, δεν έχουν υπάρξει κάτι άλλο. Οτιδήποτε προκύπτει από την ημερήσια διάταξη, τη ροή του κόσμου, ό,τι ενέχει κίνδυνο, οι αισθητήρες των παιδιών το μετενσαρκώνουν σε πολύ έντονο φόβο και άγχος. Ψάχνουν να βρουν τις ειδήσεις σαν μια ύπαρξη υποχονδριακή που διαβάζει συμπτώματα. Ο πόλεμος τους φαίνεται σαν την νέα πίστα της ζωής τους. Το άγχος υπερτονίζεται γιατί δεν μπορούν να ερμηνεύσουν τα μέρη αυτής της σύγκρουσης. Οι φοιτητές – στις δικές μας σχολές τουλάχιστον – γνωρίζουν τις έννοιες, καταλαβαίνουν τι γίνεται, κάνουν συνδέσεις. Υπάρχει οσμή πολιτικοποίησης κι ενδεχομένως αυτός να είναι ένας ενοποιητικός παράγοντας αριστερών κινημάτων με αντιπολεμικό χαρακτήρα».

Κι ενώ στο πολεμικό πεδίο σφαγιάζονται άνθρωποι με πυραύλους ακριβείας, στο πεδίο της καθημερινής ζωής οι πολίτες στην Ελλάδα δίνουν μάχη με νέα κύματα ακρίβειας. Ωστόσο, η εικόνα που εκπέμπεται είναι μάλλον μαγική στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – άλλοι αναζητούν «βίλλα με πισίνα για παρέα το Πάσχα», άλλοι ποστάρουν τι πρέπει να περιέχει ένα σακίδιο επιβίωσης, άλλοι ψάχνουν που υπάρχουν καταφύγια. Αυτήν την εικόνα ερμηνεύει ο Βαγγέλης Κοσμάτος, ψυχολόγος με εξειδίκευση και πολύχρονη εμπειρία στη συμβουλευτική, ο οποίος τα τελευταία χρόνια δραστηριοποιείται στη Συμμαχία των Φύλων (Gender Alliance Initiative) ως υπεύθυνος επιστημονικού έργου και συνιδρυτής της. «Οι κοινωνίες μας εδώ και καιρό ζουν το φαινόμενο των πολυκρίσεων. Η κρίση γεννά φόβο, είναι αχώριστο αυτό το ζευγάρι. Ο φόβος λειτουργεί με σοκ, ειδικά αν είναι ένας φόβος επιβιωτικός, όπως αυτός που προκαλεί ένας πόλεμος ή μια πανδημία. Μπροστά σε μια φοβική συνθήκη άλλοι καταπίνουμε τον φόβο και τον κρύβουμε, δεν μιλάμε για αυτόν, περιμένουμε μια μεγαλύτερη δύναμη να μας σώσει. Άλλοι άνθρωποι κάνουν το αντίθετο, βγαίνουν, διασκεδάζουν πρόκειται για μια ψευδιασθησιακή επίκληση ότι η καθημερινότητα συνεχίζεται. Κάποιοι, ωστόσο, λατρεύουν τη διακινδύνευση. Φοράνε τις περικεφαλαίες τους, βγαίνουν στα σόσιαλ με στρατιωτικές στολές. Αν απαντήσουμε ενστικτωδώς, απωθήσουμε, εκλογικεύσουμε το φόβο δεν θα μας βγει σε καλό. Αν τον μοιραστούμε και τον επεξεργαστούμε, τότε μπορούμε να αναπτύξουμε μια πιο υγιή, ενδυναμωτική κι ελπιδοφόρα απάντηση. Σε αυτή την πολεμική κρίση που γεννά έναν πολιτικό φόβο, η πρώτη αναμενόμενη απάντηση είναι η πολεμική δύναμη, η επίκληση στην ισχύ των όπλων, η έξαρση του μιλιταρισμού».

«Η εικόνα στο κοινωνικό σώμα είναι πολυπρισματική», αναφέρει ο Πιερρίδης. «Βοηθάει σε αυτό το ασαφές του πολέμου, αλλά και η ψηφιοποίηση της σύγκρουσης και οι βομβαρδισμοί με drawn, η βαλλιστική σύγκρουση, χωρίς στρατεύματα και σαφήνεια στόχων. Για αυτό και άλλοι γκουγκλάρουν «καταφύγιο» κι άλλοι «διακοπές στο Ντουμπάι». Οι συρράξεις έχουν πάρει τη μορφή μιας φωτιάς που σιγοκαίει, δεν λαμβάνονται εύκολα αποφάσεις για το τέλος της σύγκρουσης. Ο πόλεμος πλέον διαμεσολαβείται όχι από τα ΜΜΕ αλλά από τα σόσιαλ, υπάρχει περαιτέρω ατομικοποίηση στην πρόσληψή του. Τότε τα τηλεοπτικά δίκτυα καθόριζαν τι θα φτάσει στον δέκτη σου, τώρα είναι τα άτομα που μεταδίδουν κι αυτά τα stories επιτείνουν την σύγχυση».

Κωστής Πιερρίδης

Ωστόσο, στη δημόσια σφαίρα μοιάζει να επικρατεί ένας οξύτατος, πολωμένος, ακραίος λόγος. Ο Κοσμάτος χρησιμοποιεί μια ενδιαφέρουσα έννοια για να ερμηνεύσει το πολεμικό σχεδόν κλίμα που επικρατεί (και) λόγω του πολέμου, την «αρρενωπότητα των όπλων». «Στην ειδική εικόνα πρέπει να θέσουμε μερικά ερωτήματα. Ποιος θα κληθεί να αναπτύξει πολεμική ισχύ; Ποιος εκπαιδεύεται από μικρό παιδί σε παιχνίδια πολέμου; Αυτά είναι τα αγόρια και οι άντρες, που περνάμε πολλαπλά και συνεχόμενα τεστ μέχρι να λάβουμε τα διαπιστευτήρια στον αντρικό κόσμο – ένα από αυτά είναι το fight as masculinity test, το να παίζουμε ξύλο. Η κοινωνία αναθέτει στα αγόρια αυτή την επιτέλεση και τα αγόρια θα υιοθετήσουν αυτήν την ανάθεση. Ταυτόχρονα, βλέπουμε την αρρενωπότητα των όπλων – παίζουμε πόλεμο στα σχολεία, τα γήπεδα, τις γειτονιές, στο δρόμο. Αυτά τα αγόρια είναι έτοιμα για τους μικρούς καθημερινούς πολέμους κι έτσι, πολύ γρήγορα κι αυτόματα, θα κληθούν να επιτελέσουν κι έναν ρόλο ευρύτερα πολεμικό».

Ο πόλεμος στην ευρύτερη γειτονιά μας, τόσο κοντά στο ίδιο μας το σπίτι, στις οθόνες του κινητού και ήδη στην τσέπη μας μας επηρεάζει όλους. Οι εικόνες φρίκης από τα πολεμικά μέτωπα και οι ειδήσεις γεμάτες με θάνατο – μετά αναρίθμητες άλλες τέτοιες ειδήσεις πρώτα από την Ουκρανία και μετά από την Γάζα – γράφουν ήδη στον ψυχισμό μας. Προφανώς, ένας τέτοιος σεισμός δεν αφήνει ανεπηρέαστο και το πολιτικό σύστημα. «Ιστορικά το πως θα επηρεαστεί ένα πολιτικό σύστημα, εξαρτάται από τις προσδοκίες που έχει το κοινωνικό σώμα από έναν πόλεμο. Ορθολογικά, ο ψηφοφόρος σταθμίζει αν η χώρα του θα κερδίσει ή θα χάσει κάτι. Για αυτό και βλέπουμε ένα παιχνίδι επικοινωνίας γύρω από τον πόλεμο – δέστε τι γίνεται στις ΗΠΑ, που είναι ο κύριος παίκτης. Υπάρχει ήδη ένα πολύ έντονο επικοινωνιακό παιχνίδι για να πεισθεί η κοινή γνώμη ότι μια εμπλοκή μπορεί να έχει οφέλη.

»Ο δεύτερος τρόπος που επηρεάζεται ένα πολιτικό σύστημα όταν μαίνεται ένας πόλεμος που δεν έχει απαντήσεις– πότε θα τελειώσει; ποιες ανατιμήσεις θα φέρει; – είναι το φαινόμενο “rally around the flag”. Το κοινό δεν θέλει πολιτική αλλαγή σε μακρές περιόδους όπου όλα διακυβεύονται και κανονικοποιείται η αισχροκέρδεια. Στήνεται ένα αφήγημα ορθολογιστικό και τεχνοκρατικό που λέει ότι δεν πρέπει να αλλάξουν οι πολιτικές δυνάμεις που κυβερνούν την χώρα γιατί έχουμε έναν πόλεμο στη γειτονιά μας. Οι πόλεμοι συντηρητικοποιούν τις κοινωνίες και προκαλούν βίαιη ανακατανομή του πλούτου υπέρ των ελίτ: η νομιμοποίηση της ακρίβειας είναι τρομακτική, είτε έχει πληθωριστική υπόσταση είτε γιατί είναι μια τεράστια ευκαιρία συσσώρευσης σε λίγους. Οι άνθρωποι χαλαρώνουν τις άμυνές τους απέναντι στην οικονομία όταν κανονικοποιείται μια κατάσταση εξαίρεσης – το ίδιο έγινε και στην πανδημία».

Βαγγέλης Κοσμάτος

Ενώ η εικόνα της σύγκρουσης μοιάζει κάθε μέρα όλο και πιο σύνθετη κι η έξοδος από τον λαβύρινθο του πολέμου όλο και πιο μακρινή γιατί, μέχρι ώρας, δεν έχουμε δει ένα συγχρονισμένο ρωμαλέο φιλειρηνικό κίνημα, σαν κι αυτά που έχουν κατακλύσει τους δρόμους του κόσμου σε παλιότερες εποχές; «Έχουν κερδίσει άλλα αφηγήματα, όπως πχ ότι διαλύθηκε ένα θεοκρατικό καθεστώς κι αυτό έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο στην κοινή γνώμη από την λέξη ειρήνη», διαπιστώνει ο Πιερρίδης. «Αυτό αφενός έχει να κάνει με την επικράτηση του πολιτικού κυνισμού και αφετέρου με την κατάρρευση του δυτικού πολιτισμού, η οποία συμπαρασύρει έννοιες όπως ειρήνη, ισότητα, αλληλεγγύη, που ακούγονται πια ντεμοντέ. Βάλλεται ο Διαφωτισμός και οι ιδέες του, όλες οι σύμφυτες έννοιές του, ο σκληρός πυρήνας του. Η ειρήνη ήταν διεκδίκηση ενός κόσμου που μοιάζει να βρίσκεται προ αδιεξόδου».

«Το τρίπτυχο «κρίση – φόβος- αυτόματη απάντηση» συναντιέται πολύ συχνά στα ανθρώπινα συστήματα ειδικά σε καιρούς αστάθειας και διακινδύνευσης», τονίζει ο Κοσμάτος. «Κάθε φορά που βρισκόμαστε σε τέτοια διλλήματα, η εναλλακτική είναι να σταθούμε με πιο κριτική κι αναστοχαστική ματιά απέναντι σε αυτό που συμβαίνει. Χρειάζεται να δουλέψουμε σε ατομικό, οικογενειακό, πολιτικό επίπεδο για να επεξεργαστούμε τον καινούργιο φόβο που γεννά η καινούργια κρίση. Και να ψάξουμε να βρούμε με γενναιότητα κι εμπιστοσύνη άλλους τρόπους απάντησης στο φόβο του πολέμου. Ο πιο ασφαλής και μακροπρόθεσμα βοηθητικός είναι να ενισχύσουμε τις φωνές και τις συνδέσεις ειρήνης και στο εσωτερικό της κοινωνίας μας και με τους άλλους λαούς».