Η πραγματικότητα είναι σκληρή και την αγνοούμε, δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε.
Η ψυχική υγεία των παιδιών σπάνια απασχολεί το δημόσιο διάλογο. Τα ΜΜΕ, όταν αναφέρονται σε προβλήματα, περιορίζονται στα περιστατικά βίας. Τα σοβαρά θέματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι έφηβοι δεν μπαίνουν στη συζήτηση και η αντιμετώπισή τους από τις κρατικές δομές είναι από προβληματική έως ανύπαρκτη.
Η πραγματικότητα είναι σκληρή και την αγνοούμε, δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου ένα στα επτά παιδιά ηλικίας από 10 έως 17 ετών πάσχει από κάποια ψυχική διαταραχή. Η πανδημία του COVID-19 επιδείνωσε την ήδη δύσκολη κατάσταση και όπως αναφέρει η έρευνα της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων*, η ανεπαρκής θεραπεία των προβλημάτων Ψυχικής Υγείας ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρές συνέπειες και να επηρεάσει όχι μόνο τη σημερινή ευημερία των παιδιών αλλά και τις μελλοντικές τους προοπτικές.
Η κατάσταση στην Ψυχική Υγεία των Παιδιών και των Εφήβων στη χώρα μας δεν διαφέρει από τη συνολική εικόνα του Συστήματος Υγείας. Σύμφωνα με έρευνα της «Πρωτοβουλίας» το σύστημα ψυχικής υγείας αντιμετωπίζει δυσκολίες «που θέτουν ποικίλα εμπόδια για τα παιδιά και τις οικογένειές τους που χρειάζονται φροντίδα». Βασικές αιτίες της αρνητικής κατάστασης είναι η ανεπαρκής χρηματοδότηση και η ανισομερής κατανομή των πόρων, με αποτέλεσμα όπως τονίζει η έρευνα να «παρατηρούνται σημαντικά ελλείμματα στις διαθέσιμες υπηρεσίες και την ποιότητα της παρεχόμενης φροντίδας, ιδιαιτέρως στις απομακρυσμένες περιοχές».
Ο δημόσιος τομέας αντιμετωπίζει έλλειψη πιστοποιημένων σε ειδικές θεραπείες παιδοψυχιάτρων, ψυχολόγων και άλλων επαγγελματιών ψυχικής υγείας, αλλά δεν υπάρχουν και επίσημα επιδημιολογικά δεδομένα σχετικά με τις ανάγκες των παιδιών και εφήβων, των οικογενειών τους και των επαγγελματιών υγείας. Το ελληνικό κράτος, δηλαδή, δεν γνωρίζει τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες και επομένως είναι αδύνατο να αντιμετωπίσει τα προβλήματα.
Η ποσοτική έρευνα της «Πρωτοβουλίας για την ψυχική Υγεία στην Ελλάδα είναι αποκαλυπτική. Το ποσοστό των παιδιών/εφήβων για το οποίο αναφέρθηκαν (από τους γονείς) συμπτώματα ψυχικής υγείας αγγίζει το 16% του συνόλου του δείγματος. Τα συμπτώματα ψυχικής υγείας αφορούν συναισθηματικά ή ψυχοκοινωνικά προβλήματα, συμπεριφορικές διαταραχές όπως επιθετικότητα, συμπτώματα γενικευμένου άγχους, συμπτώματα πανικού, κοινωνικής φοβίας, συμπτώματα άγχους αποχωρισμού, υπερκινητικότητας, κατάθλιψης, ελλειμματικής προσοχής, αυτοτραυματικές εμπειρίες κλπ.
Τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι οικογένειες μεγεθύνονται από τα εμπόδια στην πρόσβαση στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, την αδυναμία να υποστηρίξουν το οικονομικό κόστος, την ανησυχία ότι το παιδί θα θεωρηθεί αδύναμο, την επιθυμία να επιλύσουν το πρόβλημα μόνοι τους, τον φόβο του στιγματισμού και την αβεβαιότητα για το που πρέπει να απευθυνθούν.
Η Αφροδίτη Ρέτζιου, Ψυχίατρος στην Ψυχιατρική Κλινική του Θριάσιου Νοσοκομείου, Οργανωτική Γραμματέας ΟΕΝΓΕ και μέλος Γενικού Συμβουλίου ΑΔΕΔΥ, μιλώντας στο Dnews, επισημαίνει ότι η «ολοένα και μεγαλύτερη συμπίεση των κρατικών δαπανών για την Υγεία φέρνει τους ασθενείς με ψυχικές διαταραχές αντιμέτωπους με το πιο αποκρουστικό πρόσωπο του εκμεταλλευτικού συστήματος, τη βαρβαρότητα και την εγκατάλειψη».
Η κ. Ρέτζιου τονίζει ότι «ειδικά σε ότι αφορά τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους υπάρχουν τραγικές ελλείψεις σε κρατικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, προαγωγής, πρόληψης, νοσηλείας και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης σε μία περίοδο μάλιστα που υπάρχει εκρηκτική αύξηση των ψυχικών διαταραχών σε παιδιά και εφήβους».
Το αποτέλεσμα της εγκατάλειψης, σύμφωνα με την κ. Ρέτζιου είναι «μακροχρόνιες αναμονές για νοσηλεία σε κάποια από τις ελάχιστες Παιδοψυχιατρικές Κλινικές και στοίβαγμα εφήβων σε ψυχιατρικές κλινικές ενηλίκων με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον ψυχισμό τους».
Βόρειο Αιγαίο: Χωρίς παιδοψυχιάτρους τα δημόσια νοσοκομεία – Παιδιά και οικογένειες σε αδιέξοδο
Στα νησιά του Βορείου Αιγαίου, σύμφωνα με το ρεπορτάζ της Μαρίας Χατζηγεωργίου από την ιστοσελίδα stonisi.gr, η πρόσβαση των παιδιών σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, με κοινό παρονομαστή την απουσία δημόσιου παιδοψυχιάτρου ακόμη και στα μεγαλύτερα νοσοκομεία της περιοχής. Το αποτέλεσμα είναι οικογένειες να βιώνουν καθημερινά συνθήκες έντονης πίεσης, ταλαιπωρίας και οικονομικής αιμορραγίας, προκειμένου να εξασφαλίσουν την απαραίτητη φροντίδα για τα παιδιά τους.
Η εικόνα στη Λέσβο είναι χαρακτηριστική. Σε ένα νησί με περίπου 83.000 κατοίκους, το δημόσιο νοσοκομείο δεν διαθέτει παιδοψυχίατρο, παρά το γεγονός ότι η νέα ψυχιατρική κλινική έχει ήδη εγκαινιαστεί, χωρίς ωστόσο να έχει τεθεί ακόμη σε πλήρη λειτουργία. Η μοναδική παιδοψυχίατρος που υπηρετούσε στο νοσοκομείο παραιτήθηκε πριν από περίπου 1,5 χρόνο και πλέον διατηρεί ιδιωτικό ιατρείο, αποτελώντας τη μοναδική σχετική ειδικότητα στο νησί, με ιδιαίτερα επιβαρυμένο πρόγραμμα.
Το πρόβλημα αναγνωρίζεται και από τη διοίκηση του Νοσοκομείου Μυτιλήνης. Όπως δήλωσε ο διοικητής και πρόεδρος, Αλέκος Κουτσαντώνης, «Δεν έχουμε παιδοψυχίατρο. Έχουν γίνει αρκετές προκηρύξεις, προσπαθούμε έστω και με επικουρικό, αλλά δεν είναι μόνο η θέληση δική μας που αρκεί».
Όπως εξήγησε, η απουσία δεν οφείλεται σε διοικητική αδράνεια, αλλά στην έλλειψη διαθέσιμων ειδικών σε εθνικό επίπεδο
Όπως επισημαίνει η διευθύντρια της ψυχιατρικής κλινικής Μυτιλήνης Νίκη Κούρτη, η επικείμενη λειτουργία της νέας δομής, η οποία θα περιλαμβάνει και τη νοσηλεία εφήβων άνω των 14 ετών, καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη ουσιαστικής ενίσχυσης του προσωπικού. Δεν πρόκειται μόνο για την έλλειψη παιδοψυχιάτρου, αλλά και για την ανάγκη στελέχωσης με περισσότερους νοσηλευτές, καθώς και με ψυχολόγους, παιδοψυχολόγους και άλλες κρίσιμες ειδικότητες, όπως εργοθεραπευτές και λογοθεραπευτές, ώστε να διασφαλιστεί η ασφαλής και ολοκληρωμένη φροντίδα των ασθενών.
Την ίδια ώρα, οι πραγματικές ιστορίες οικογενειών αποτυπώνουν με τον πιο σκληρό τρόπο τα κενά του συστήματος. Έφηβος με έντονες αυτοκτονικές τάσεις μεταφέρθηκε στην Αθήνα, χωρίς όμως να βρεθεί διαθέσιμη κλίνη για νοσηλεία, με αποτέλεσμα να επιστρέψει στη Λέσβο χωρίς να έχει λάβει την απαιτούμενη φροντίδα. Σε άλλη περίπτωση, 11χρονο κορίτσι στο φάσμα του αυτισμού, με σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης και αυτοτραυματισμών, χρειάστηκε να μετακινηθεί με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη για να νοσηλευτεί. Η μητέρα περιγράφει έναν «γολγοθά» που διήρκεσε πάνω από 3 εβδομάδες, με υπέρογκα έξοδα για μετακινήσεις και διαμονή, οδηγώντας την οικογένεια ακόμη και στη λήψη τραπεζικού δανείου.
Μερική κάλυψη αναγκών στη Λέσβο προσφέρει η ΑΜΚΕ «Αγκαλιά», η οποία δραστηριοποιείται με κινητή μονάδα τον τελευταίο χρόνο. Ωστόσο, η παρουσία παιδοψυχιάτρου είναι εξαιρετικά περιορισμένη, καθώς επισκέπτεται το νησί μόλις μία φορά τον μήνα ή ακόμη και ανά δίμηνο, χωρίς τη δυνατότητα συνταγογράφησης για γραφειοκρατικούς λόγους, γεγονός που περιορίζει σημαντικά την αποτελεσματικότητα της παρέμβασης.
Ανάλογη είναι η εικόνα και στη Σάμο, όπου δεν υπάρχει ούτε δημόσιος, ούτε ιδιώτης παιδοψυχίατρος. Σε κάθε περιστατικό, ακόμη και για απλή αξιολόγηση, απαιτείται μετακίνηση εκτός νησιού. Όπως αναφέρει ο διοικητής του νοσοκομείου Γιώργος Καμπούρης, το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σοβαρό, με τις προκηρύξεις θέσεων να αποβαίνουν άγονες, ενώ σε έκτακτες περιπτώσεις εξετάζεται ακόμη και η λύση της τηλεϊατρικής.
Ελαφρώς καλύτερη είναι η κατάσταση στη Χίο, όπου λειτουργεί εδώ και περίπου 30 χρόνια Κέντρο Παιδιού και Εφήβου, παρέχοντας δωρεάν και ολοκληρωμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η δομή στελεχώνεται από διεπιστημονική ομάδα με παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό, νοσηλευτή, λογοθεραπευτή και διοικητικό προσωπικό, καλύπτοντας τις ανάγκες σε όλη την Περιφερειακή Ενότητα, ακόμη και σε απομακρυσμένα νησιά όπως τα Ψαρά και οι Οινούσσες.
Παράλληλα, η προσφυγή στον ιδιωτικό τομέα αποτελεί για πολλές οικογένειες μονόδρομο, με το κόστος για επισκέψεις, θεραπείες και υποστήριξη να είναι ιδιαίτερα υψηλό. Αν και ο ΕΟΠΥΥ καλύπτει μέρος των δαπανών, τα όρια αποζημίωσης αφήνουν σημαντικό οικονομικό βάρος στους γονείς, καθιστώντας την πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας άνιση και συχνά απαγορευτική.
Το διαρκές αυτό κενό στις δημόσιες δομές ψυχικής υγείας στα νησιά του Βορείου Αιγαίου μεταφράζεται εκτός από έλλειψη προσωπικού, σε καθυστερήσεις, αδιέξοδα και άνισες ευκαιρίες φροντίδας για τα παιδιά που τη χρειάζονται. Σε ένα ευαίσθητο πεδίο, όπου ο χρόνος και η άμεση παρέμβαση είναι καθοριστικοί, η απουσία επαρκούς στήριξης επιβαρύνει τα παιδιά και τις οικογένειές τους, που καλούνται να καλύψουν τα κενά ενός συστήματος που παραμένει ελλιπές.
Πάτρα: Ανήλικος ασθενής σε στρώμα στο πάτωμα
Τα προβλήματα είναι σοβαρά και σε μεγάλες πόλεις της ηπειρωτικής χώρας. Σε πρόσφατο ρεπορτάζ της Εύας Στρατή στο Ionian, αναδείχθηκαν οι σοβαρές ελλείψεις που οδήγησαν στο να νοσηλευθεί ένα 13χρονο παιδί, σε στρώμα στο πάτωμα της παιδοψυχιατρικής κλινικής στην Πάτρα.
Η Άννα Μαστοράκου, αντιπεριφερειάρχης Δημόσιας Υγείας, μιλώντας στο Ionian για το θέμα, τόνισε ότι πρέπει να αναδειχθεί η οριακή στελέχωση της κλινικής και το γεγονός ότι δεν υπήρχε διαθέσιμος ψυχίατρος για να ολοκληρώσει τη μεταφορά σε άλλη παιδοψυχιατρική κλινική.
Ακόμη όμως και εάν υπήρχε διαθέσιμος ψυχίατρος, η μοναδική διαθέσιμη κλίνη ήταν στη… Θεσσαλονίκη. Η διακομιδή τελικά δεν έγινε καθώς το νέο πλαίσιο καθιστά απαραίτητη τη μεταφορά από το ΕΚΑΒ με εξειδικευμένο προσωπικό και παρουσία ψυχιάτρου ή παιδοψυχιάτρου.
Η κλινική της Πάτρας διαθέτει μόνο 7 κλίνες για όλη τη δυτική Ελλάδα, επισημαίνει ο Χρήστος Δαβούλος πρόεδρος της ΕΙΝΑ και μιλάει για υποστελέχωση και των ψυχιατρικών δομών. Η συγκεκριμένη κλινική, συμπληρώνει, λειτουργεί χωρίς ΦΕΚ λειτουργίας, με μία μόνο μόνιμη γιατρό, μία επικουρική και μία μετακινούμενη παιδοψυχίατρο από το νοσοκομείο του Ρίου.
Σύμφωνα με την κ. Ρέτζιου, «αυτά είναι τα αποτελέσματα της διαχρονικής πολιτικής που αντιμετωπίζει την υγεία σαν κόστος από τη μία και σαν πεδίο για μπίζνες για να εμπορεύονται τον ανθρώπινο ψυχικό πόνο τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Διέξοδος στα αδιέξοδα που γεννά αυτή η βαρβαρότητα είναι η διεκδίκηση αποκλειστικά κρατικών δωρεάν υψηλού επιπέδου σύγχρονων υπηρεσιών ψυχικής υγείας, πρόληψης, προαγωγής, θεραπείας και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης που να καλύπτουν το σύνολο των αναγκών».
Όπως τονίζει η κ. Ρέτζιου, «η ελαχιστοποίηση των κρατικών δαπανών για την ψυχική υγεία, έχει ως αποτέλεσμα ένα όλο και μεγαλύτερο μέρος των αναγκών να αποτελεί πεδίο επιχειρηματικής δραστηριότητας από τους επιχειρηματικούς ομίλους της υγείας, τις ΜΚΟ και τις ΑΜΚΕ και άλλα ευαγή φιλανθρωπικά προβλήματα που ξεκοκαλίζουν κρατικά και κοινοτικά κονδύλια για αποσπασματικές, υποβαθμισμένες, με ημερομηνία λήξης υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αλλά και τη συστηματική μετακύλιση της ευθύνης της φροντίδας των ασθενών στις οικογένειες. Βασικό όχημα σε αυτή την κατεύθυνση αποτέλεσε η πολιτική της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης , που εξειδίκευε τις κατευθύνσεις της ΕΕ και υλοποιείται με συνέπεια από όλες τις αστικές κυβερνήσεις και απογείωσε η κυβέρνηση της ΝΔ».
Η αντιμετώπιση των θεμάτων ψυχικής υγείας των παιδιών και των εφήβων θα μπορούσε να αποτελεί δείκτη αξιολόγησης της κρατικής λειτουργίας. Η αδιαφορία της πολιτείας για τα παιδιά που σε μία δεδομένη στιγμή αντιμετωπίζουν συγκεκριμένες δυσκολίες, είναι ο καθρέφτης ενός κοινωνικού κράτους που καταρρέει, με τις ευθύνες των αρμοδίων να χαρακτηρίζονται επιεικώς -κοινωνικά και πολιτικά- εγκληματικές.
*Τα στοιχεία έχουν συλλεχθεί από την έρευνα «Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων στην Ελλάδα: Ανάγκες και προτεραιότητες». Μία πρωτοβουλία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος στο πλαίσιο της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για την Υγεία και του Child Mind Institute.
